دگردیسی مشغولیت‌ها

بلیت ساعت هفت­وده دقیقه صبح، اهواز – تهران. کمتر از ۲۰ دقیقه به ساعت ۹ صبح مانده و اطلاعات پرواز می­گوید: “منتظر اعلان باشید”. به گمانم واژه­ی تا “اطلاع ثانوی” تنها واژه­ای است که تمامی کارکنان هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران با آن آشنایی کامل دارند و مسافرین هم این واژه را به خوبی و با گوشت و پوست خود درک می­کنند. میزامپلی بازیکنان تیم فولاد هم خراب شده است. شاید هم مزونشان. نزدیک به ۲ ساعت است که در جوار آنان نشسته­ام. دلم برای مهران مدیری، مرد هزار چهره، تنگ شده است. چه باید کرد که هیچ­کس به این فکر نمی­کند که ما ساعت ۶ به راه افتاده­ایم و الان بعد از گذشت ۳ ساعت، چرا تیم ملی باید به جام جهانی برود؟ نمی­دانم چرا هر وقت به فرودگاه می­آیم، احساس می­کنم به مراسم عروسی رفته­ام. مردم ایران برای رفتن به فرودگاه بهترین لباس­های خود را می­پوشند و زنان بهترین آرایش خود را برای حضور در فرودگاه انجام می­دهند. فرودگاه جزء یکی از آن مکان­هایی است که همانند ماشین عروس، تفکیک جنسیتی در آن هنوز انجام نشده است. چرا دستشویی فرودگاه مهرآباد تمیز است؟ اما دستشویی تمامی پایانه­های اتوبوس و قطار از زمان مظفرالدین شاه تاکنون تمیز نشده است؟ البته دستشویی­های فرودگاه اهواز همانند دستشویی ترمینال جنوب تهران است. دلم برای علی دایی تنگ شده است. الان باید به کی اعتراض کرد؟ چه کسی از وقوع این اتفاق شرم می­کند؟ چه کسی از مسافرین عذرخواهی می­کند؟ اصلا مگر کسی باید به مسافرین فکر کند. “انتقاد شما وارد است”. این جمله را از صبح تا به حال هزار بار شنیده­ام. این هم از آن جملاتی است که با آن زندگی می­کنم. دلم می­خواست اهل افغانستان می­بودم تا هیچ­وقت نمی­توانستم بلیت هواپیما بخرم، براساس آن برنامه­ریزی کنم و …، به رئیسم قول بدهم. کاش من در گینه بیسائو …. با خودم فکر می­کنم اگر کامپیوتر نبود، فروشندگان بلیت هواپیما با این همه آرایش چه می­کردند: دم در آژانس، یکی داد می­زد: تهران، تهران، تهران … ایران تور دو نفر، کیش سه نفر ساعت ۲ بعدازظهر و …. چه صحنه­هایی که بر اثر وجود کامپیوتر از دیدن­شان محروم شدیم. به کی باید اعتراض کرد. به ننه غلام. به دروازه­بان تیم فولاد که همسرش را به دلیل بدحجابی راه نمی­دادند نگاه کردم، مادرم هم تاکنون این­قدر با حجاب نبوده است. شاید هم به دلیل دیگری راه نمی­دادند. به هر حال او هم مثل ما بود. از لحظه ورود به فرودگاه با هر بار در آوردن ساعت و موبایل باید شهروند بودن خود را اثبات کنیم. چرا تیم ملی باید به جام جهانی برود؟ دلم برای دیدن وزیر راه­و­ترابری تنگ شده است. لب کارون، چه­گل بارون. “مسافرین پرواز ۴۱۶ برای دریافت یک عدد کیک و آب­میوه تاریخ گذشته به سالن دو مراجعه کنند”. ای جونم. ای مشتری­مدار. ای همه­تان به فکر مسافر- مشتری. دلم برای یک چاه تنگ شده است. همه خوشحال هستند و می­روند آب­میوه بوگندو می­گیرند. من هم می­روم، چراکه فاصله نزدیک­ترین لبنیاتی تا اینجا، نمی­دانم چقدر است. اما چرا نباید خوشحال باشم.  دلم برای کروبی تنگ شده است: گفت نخواب، من خوابیدم، دوم شدم. من می­ترسم بخوابم، باردار شوم. یعقوب یادعلی چطور است؟ کاسپین به مقصد دوبی پرواز کرد. ۴۱۶ هنوز از تهران بلند نشده است. کم­کم آرایش خانم­ها در حال پاک شدن است و به قول آخوندی که دیروز در تلویزیون صحبت می­کرد نمره واقعی خانم­ها را باید بعد از پاک شدن آرایش­شان به آنها داد. شاید هم توقع من بی­جاست، چرا هواپیما باید سر ساعت پرواز کند؟ اقتصاد تعطیلات ما جالب است. سیزده­بدر. دیگه نمی­رم استادیوم. دو بخش اصلی اقتصاد ایران از تعطیلات بی­نصیب است: فروش نفت، ساخت­وساز. باقی هم که بودونبودشان مهم نیست. ای بابا. خداکند به مناسبت باخت از عربستان یک هفته تعطیل عمومی اعلام شود. بریم حالشو ببریم. بغل دستیم می­گوید: وقت­مان هدر رفت. با شنیدن کلمه وقت به یاد خر و تپاله­اش می­افتم. چرا؟ چرا یک­نفر باید از ما عذرخواهی کند؟ از صبح تا به حال خانمی گل­به دست دوروبرم راه می­رود. بی­شک برای دیدن من نیامده است، منتظر همان هواپیمایی است که من می­خواهم با آن به تهران بروم. می­آید …. نخواب، من خوابیدم، فلانی به دور دوم رفت. ماهی شوریده گران، سیگار کشیدن ممنوع، آرایش­ها همه پاک شده و تاحد زیادی از زیبایی و جذابیت فرودگاه کاسته شده است. کاش زودتر همه آرایش کنند به خصوص بازیکنان تیم فوتبال فولاد. شارژ لب­تاپ هم در حال تمام شدن است. پسرک مدام بر روی نیمکت سر می­خورد و به دختر نزدیک­تر می­شود، اما دختر که از صبح تا به حال بی­دار است با او همراهی نمی­کند. خوابش می­آید. اطلاعات پرواز گفت پروازتان لغو شده است، ساعت ۱۲ می­پره. به خانه­تان بروید .خیلی ممنونم. راه­افتادیم، الان ساعت ۲ بعدازظهر است و من در خانه­ام نشسته­ام و از این همه اعتراضی که ره به جایی نمی­برد به فکر خروجم.

دو روز پیش، مجلس در یک اقدام قابل­پیش­بینی، طرح هدف­مندسازی یارانه­ها را از لایحه بودجه سال ۱۳۸۸ حذف کرد تا چند نکته مهم را اثبات کند. اول این­که راست در برابر راست ایستاده است. برخی دوستانم می­گویند حذف طرح هدف­مندی یارانه­ها قابل­پیش­بینی نبود. اما به چند دلیل ساده با این گفته مخالفم. برای نمونه مخالفین اصلی این طرح همان کسانی بودند که چند سال پیش طرح تثبیت قیمت­ها را به مجلس بردند و آن را تصویب کردند. لذا از این گروه از اقتصاددانان توقع تصویب لایحه هدف­مندسازی یارانه­ها را داشتن مثل حرکت آب رودخانه در جهت خلاف آب است. از سوی دیگر معتقدم اگر به روزنامه­های چند روز گذشته و مباحث جناح راست درباره کاندیدای منتخب ریاست جمهوری نگاهی بیاندازیم این مساله کاملا مشخص است که دلایل سیاسی این رفتار بسیار بیش­تر از دلایل اقتصادی آن است.. نکته دوم در اقدام مجلس این است که دولت صرفا یک تدارکات­چی بیشتر نیست. بنابراین، وجود یک مجلس آگاه، با دانش اقتصادی و اجتماعی، همیشه می­تواند موجبات حرکت به سوی توسعه و رشد را فراهم نماید یا برعکس. در چند سال اخیر، همیشه شاهد آن بوده­ایم که این مجلس است که می­تواند با تصویب و رد هر لایحه­ای بیشترین تاثیر را بر جامعه بگذارد و دست و پای دولت را برای هر اقدامی ببندد یا باز بگذارد. امروز خبری منتشر شد که دولت­مردان به مجلس نرفته­اند. رفتن یا نرفتن دولت­مردان به مجلس چندان مهم نیست. مهم این است که مجلس در نهایت چه چیزی را تصویب و آن را به دولت ابلاغ می­کند. بنابراین، دولت­مردان آگاه در هر شرایطی باید به مجلس بروند و تا می­توانند از نظرات خود دفاع کنند. انتخاب گزینه خروج در برابر اعتراض تنها راهی به ناکجاآباد است. دولت باید با اعتراض راه خود را برود و به اهداف خود نزدیک شود. در­حالی­که خروج از بازی نه تنها به نفع دولت نیست که کار آن را با دشواری­های زیادی روبرو می­سازد.

رابطه حزبی و کنش سیاسی را می­توان به سه روش تشریح کرد. اول؛ احزاب از این نظر که اشکال معینی از رفتارها را در میان پیروان خود ترویج می­کنند و هم­چنین از نظر میزان درگیری رهبران سیاسی­شان در انواع مختلفی از فعالیت­های سیاسی با هم تفاوت دارند. هویت حزبی می­تواند انگیزه مستقیمی برای مشارکت سیاسی در انتخابات باشد، و اعضای حزب هم معمولا سعی می­کنند در راستای خواسته­ها و انتظارات رهبران حرب قدم بردارند. دوم؛ اعضای احزاب مختلف، احتمالا، ترجیحات متفاوتی نیز در مورد کالاهای عمومی و اهداف سیاستی دارند. برداشت­های افراد حزب از اثربخشی بالقوه و اخلاقی بودن رفتار سران حزب برای دست­یابی به این اهداف متفاوت است. از این­رو می­توان تفاوت­های رفتاری احزاب را براساس انگیزه­های مرتبط با کالاهای عمومی توضیح داد که انگیزه مشارکت را در افراد بیشتر می­کند. سوم؛ سایر انگیزه­های مادی، اجتماعی و روان­شناسی نیز می­تواند به هویت حزبی و مشارکت سیاسی مرتبط باشند؛ برای مثال ممکن است اعضای احزاب مختلف برداشت­های متفاوتی از آسیب ناشی از مشارکت در فعالیت­های اعتراض­آمیز داشته باشند. اما در این میان به گمان من مساله کالاهای عمومی از اهمیت زیادی برخوردار است. البته کالاهای عمومی فقط کالاهای عمومی مانند پارک و تلفن عمومی نیستند؛ بلکه نارضایتی از سیاست­های مختلف یک دولت و اثبات هر روزه شهروند بودن، در خصوص مشارکت سیاسی در انتخابات بسیار مهم تلقی می­شوند. برای مثال در کشوری مانند آلمان حزب سبز از این­که دولت برای امور نظامی پول هزینه کند ناراضی خواهد بود و برای نشان دادن مخالفت خود با این سیاست در انتخابات شرکت می­کند. به عبارت دیگر میزان مطلوبیت و رضایت فردی­ شهروندان از سیاست­های مختلف دولت می­تواند انگیزه­ای برای حضور در انتخابات باشد. اما از سوی دیگر، براساس نظریه کنش و رفتار عقلایی تقاضا برای کالاهای عمومی لزوما منجر به مشارکت سیاسی اعضای یک حزب نخواهد شد: به دلیل مساله سواری مجانی از یک سو و ناامیدی آنان از موفقیت کنش جمعی. در مورد دوم؛ ابتدا افراد باید مطمئن شوند که کنش جمعی و مشارکت در انتخابات موفق خواهد شد. اما مشخص است که حتی احتمال قوی برای موفقیت­آمیز بودن کنش جمعی مشارکت سیاسی در انتخابات، انگیزه لازم برای حضور در انتخابات را به تنهایی برای فرد فراهم نمی­کند. مساله سواری مجانی وارد عمل می­شود و همین امید موفقیت در انتخابات پای بسیاری را برای حضور در آن سست می­کند. اما حداقل دو مساله می­تواند بر سواری مجانی غلبه کند: برداشت فرد از این­که او می­تواند تاثیرگذار باشد و در کنش جمعی نقش به­سزایی ایفا کند؛ تشویق همگانی برای حضور در انتخابات یا همان “عقلانیت جمعی”. در حالی­که عقلانیت فردی در انتخابات دلالت بر سواری مجانی می­کند، عقلانیت جمعی دال­بر حضور و مشارکت در انتخابات و نقض مساله پارادوکس رای­دهندگان است. به عبارت دیگر این­جا اعضای یک حزب به این نتیجه می­رسند که وحدت جمعی­شان می­تواند عامل موفقیت­شان برای دست­یابی به کالاهای عمومی مورد نظرشان باشد: این کالای عمومی می­تواند هر چیزی باشد.   

امروز با یکی از دوستان بیمه­ای بحثی داشتیم: سوال او این بود: چرا همین­که شخص خودرو خود را بیمه می­کند بی­احتیاطی او بیشتر می­شود؟ گفتم علم اقتصاد برای این مساله پاسخ مناسب و جالبی دارد: علم اقتصاد از این مساله با نام مخاطرات اخلاقی نام می­برد؛ به این معنی که در اثر وجود بیمه کامل در برابر نتایج تصادف، مطمئنا، احتمال بی­احتیاطی و در معرض تصادف و خطر قرار گرفتن توسط بیمه شده نیز بیشتر شود. همین­جاست که استراتژی تعهد پا به میدان می­گذارد و می­گوید که: برای برخورد با مخاطرات اخلاقی باید روش­هایی برای حرکت به سمت منطق تعهد ایجاد شود؛ باید بیمه­شده را در معرض برخی از هزینه­های تصادف قرار داد؛ برای مثال فرانشیز بیمه و پرداخت حق بیمه در بیمه­های درمانی. اما اگر بیمه­شده تصور کند که کل هزینه­ها بر دوش بیمه­گذار است بدون شک همیشه در معرض مخاطره اخلاقی است. به عبارت دیگر در این مورد منطق خروج چندان جواب نمی­دهد.

بعد از آن بحث به استراتژی مقابله با ریسک رسید. خرید سهام مثال جالبی بود تا بتوانم منظورم را بهتر برای او تشریح کنم: استراتژی خرید سهام این است که همه تخم­مرغ­های خود را در یک سبد نگذارید. فرد اغلب پاسخی غیرارادی را برای مقابله با هر مساله ریسک پیدا می­کند؛ راه­حلی که در استراتژی خروج باب است؛ همه تخم­مرغ­هایتان را درون یک سبد نگذارید یا منابع مالی را به­جای یک یا چند شرط­بندی بزرگ برای شرط­بندی­های کوچک مورد استفاده قرار دهید. توصیه گوناگون­سازی برای تقسیم تخم­مرغ­ها میان تعداد زیادی سبد این فرض ضمنی را در بردارد که سبدها داری مشخصات ثابتی هستند ( برای مثال فرض می­شود با یک احتمال معین تخم­مرغ­های درون سبد، با افتادن یا لغزش سبد خواهند شکست). در مقابل گروهی دیگر معتقدند: اگر مشخصات برخی از سبدها به طور معناداری بتواند با بذل توجه و کنترل بر یک یا چند سبد تغییر کند، در این صورت استراتژی دوگانه کاهش خطر ظهور می­کند. همه تخم­مرغ­هایتان را در یک یا چند سبد بگذارید به دقت مراقب آنها باشید، و مطمئن باشند که سبدها نمی­لغزند و نمی­افتند. به­واقع منطق تعهد از طریق مشخصات انعطاف­پذیر وارد عمل می­شود در حالی­که منطق خروج چندان به این موضوع علاقه­ای ندارد.

انتخابات هم از هیمن منطق پیروی می­کند: شاید بهتر باشد که اصلاح­طلبان در مرحله اول تخم­مرغ­های خود را در چند سبد قرار دهند و تا چند روز مانده به انتخابات صبر کنند. البته در مقابل گروهی دیگر معتقدند که بهتر است اصلاح­طلبان تمام تخم­­مرغ­های خود را در یک سبد بگذراند.